“Europe is a continent of cities, much more than of nations”.
Umberto Eco, Bologna
Utrecht was tot de millenniumwisseling een stad van rond de 235.000 inwoners. Sindsdien heeft zich veel veranderd en is een kwalitatieve en kwantitatieve ontwikkeling in gang gezet die zich niet eerder heeft voorgedaan in de geschiedenis van de stad. Utrecht maakt momenteel een fysieke verdubbeling door en het inwonertal zal groeien naar 450.000 rond 2025. Het proces wordt niet alleen gekenmerkt door een groei van de stad, maar ook door een vergaande regionalisering van de stad en een internationalisering van de activiteiten binnen de stad en regio. Utrecht is daarmee de komende jaren één van de snelst groeiende regio's in Europa.
Deze bijzondere groei heeft de stad mede te denken aan haar ligging, de leefbaarheid in de stad, haar uitzonderlijke universiteit, en niet in de laatste plaats haar zeer hoog opgeleide en ondernemende bevolking (jaarlijks worden er in Utrecht rond de 2000 ondernemingen gestart). De internationalisering van de stad en regio heeft een enorme impact gekregen op haar kwaliteit, leefbaarheid en aantrekkelijkheid. Internationalisering betekent altijd “de lat een beetje hoger leggen” als het gaat om het stimuleren van nieuwe ontwikkelingen en serviceverlening. De laatste jaren is steeds duidelijker geworden dat “kennis en cultuur” daarbij een doorslaggevende factor van betekenis is. Groei vindt daar plaats waar “talent” zich concentreert. Talent vindt meer dan ooit tevoren haar basis in de wereld van “kennis en cultuur”. Innovatie en ondernemerschap zijn in veel gevallen direct aan kennis en cultuur verbonden. Ondertussen is echter ook duidelijk dat de investeringskaart van ‘het Europa na de crisis’ een weinig rooskleurig beeld oplevert. Vooralsnog vormt een aantal steden met een soortgelijk profiel als Utrecht een uitzondering op deze ontwikkeling van de laatste 2 jaar.
“Kennis en cultuur” manifesteert zich hoofdzakelijk in steden en hun regio’s. Voor Utrecht is het de uitdaging om bevolking, organisaties en bedrijven via opdrachten, projecten en samenwerkingsverbanden verder te verbinden aan internationale kwaliteit en ontwikkeling. De Utrechtse bevolking is al de meest internationaal georiënteerde in Nederland. Zo stemde Utrecht als enige stad in Nederland voor het EU-referendum; en samen met Luxemburg is Utrecht de meertalige hotspot van Europa. Daarbij geldt dat internationale kwaliteit op het terrein van kennis en cultuur niet alleen “goed” is voor een kleine elite. In Utrecht heeft 60% van de bevolking een hoge opleiding, maar juist in een snel veranderende wereld is het van het grootste belang voor iedereen om aansluiting te houden bij de veranderingen en innovaties. Dat wil ook zeggen dat de stad, bedrijven, wijken en bevolking zich steeds verder zullen integreren met de kennisinstituten. Onlangs hebben stad, hogescholen, universiteit en provincie daartoe ook een convenant gesloten. Kennis, stedelijke ontwikkeling, innovatie en cultuur kunnen slechts hand in hand vooruitgang boeken. Juist door het centraal stellen van kennis en cultuur in de stedelijke ontwikkeling is het mogelijk een tweedeling in de stad te voorkomen.
Vraag is dan: Hoe kunnen we gezamenlijk met organisaties en ondernemingen in onze stad deze kwaliteitssprong faciliteren en uitbouwen? Eén van de vele initiatieven sinds 2000 is dat de gemeente zich is gaan verbinden aan internationale netwerken, die als platform dienen voor nieuwe synergie tussen steden en hun bewoners. Zo is Utrecht actief in Eurocities, het Europees netwerk van grote steden. In Eurocities wisselen steden informatie uit over de laatste ontwikkelingen in Europa en steden. Het geeft een blik op de mogelijkheden van samenwerking en concurrentie tussen steden. Steden werken met eigen projecten samen in Europese programma’s, trekken samen op in tal van lobbydossiers richting de Europese Unie, pleiten voor een goede positie van steden op het Europese speelveld en het ontwikkelt medewerkers tot spelers op internationaal niveau. De specifieke expertise van stedelijke professionals wordt ook door de Europese Commissie steeds meer gezien en gewaardeerd. Zo organiseren de stad en provincie Utrecht jaarlijks gezamenlijk een bijeenkomst met Utrechtse Europarlementariërs, officials van de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging in Brussel en van de verschillende Directoraten Generaal om de specifieke ontwikkelingen in Utrecht te bespreken.
Sinds 2000 zijn vele internationale initiatieven ontstaan en uitgevoerd. Vele projecten zijn in Utrecht gerealiseerd met Europees geld. Maar door internationaal te gaan werken is ook duidelijk geworden dat verdieping noodzakelijk is. Daarom hebben we in 2008 het initiatief genomen een netwerk vorm gegeven met steden die onze Utrechtse ambities delen. Het is een groep van steden met dezelfde schaalgrootte en dynamiek: een grote en belangrijke universiteit die als katalysator in de stad en regio functioneert, een jonge en talentvolle bevolking, met grote zorg voor duurzame ontwikkeling, cultuur en erfgoed staan hoog op de ontwikkelingsagenda, innovatieve bedrijvigheid en een grote opgave op het gebied van bereikbaarheid. Het zijn bovendien steden die de financiële crisis lijken te overleven en aantrekkelijk zijn gebleven voor investeerders. Na een vergelijking van verschillende steden in 2008 hebben Aarhus (Denemarken), Bologna (Italië), Edinburgh (Schotland), Gent (België), Malmö (Zweden), Stuttgart (Duitsland) en Utrecht inhoud gegeven aan deze nieuwe vorm van internationale samenwerking. Sindsdien worden onderlinge inhoudelijke stages met name in deze groep van steden georganiseerd, zijn bestuurlijke uitwisseling en kennismaking op gang gekomen, is er een digitaal communicatie platform opgericht, zijn er gezamenlijke subsidieaanvragen in Brussel gedaan en wordt er gewerkt aan een overallproject waarin de culturele ontwikkeling van de steden op elkaar wordt aangesloten.
Daarmee is de ontwikkeling van Utrecht in een nieuw vaarwater gekomen. Utrecht wordt van provinciale “kleinstad” een middelgrote Europese stad waar innovatie en talent zich de komende jaren zullen concentreren. De metropolen lijken voor sommige innovaties te groot; en in de potentiële leefkwaliteit van middelgrote steden lijkt een nieuw soort creativiteit beter te gedijen. Daarmee rust er ook een Europese verantwoordelijkheid op de schouders van onze stad: het is geruststellend om te zien dat onze collega's in de "similar cities" dit ook zo ervaren en gezamenlijk de internationale samenwerking willen versterken.
